Jongeren en identiteit

“De wereld is razendsnel ‘heftiger’ geworden en jongeren lijken zich als ware als kameleons aan deze dynamische omstandigheden aan te passen”.

Dit staat in het PON jaarboek dat inmiddels bijna twintig jaar geleden verscheen. Deze dynamische omstandigheden zijn er nu nog steeds, en misschien zelfs wel nog extremer.

Brede maatschappelijke ontwikkelingen, zoals globalisering, digitalisering, flexibilisering van de arbeidsmarkt en verstedelijking spelen een rol in het leven van jongeren in deze tijd. Jongeren van pakweg 15 tot 25 jaar groeien op en bewegen mee in deze ontwikkelingen. Deze maatschappelijk ontwikkelingen brengen zowel kansen als belemmeringen voor jongeren met zich mee. Er is in feite een tweedeling zichtbaar tussen jongeren die met name profiteren van de kansen en jongeren die juist vooral getroffen worden door belemmeringen en onzekerheden. Maar hoe bepaal je wat een kans is? En wanneer wordt iets gezien als een belemmering?


Normen en waarden bepalen je succes

Dit wordt bepaald door de normen en waarden die we als samenleving hebben en nastreven. We bepalen gezamenlijk wat ‘goed’ is (of zou moeten zijn) en creëren verwachtingen van het leven. Hoe we wonen, studeren, ons geld verdienen en omgaan met technologie wordt grotendeels door deze bestaande verwachtingen bepaald.


Normen en waarden anno nu

De manier waarop onze samenleving op dit moment is ingericht is van invloed op het leven van iedereen. Sommige beschreven regels, systemen en structureren zijn voornamelijk van invloed op het leven van jongeren. Een voorbeeld hiervan is de manier waarop we ons onderwijs georganiseerd hebben, waarin het leenstelsel ervoor zorgt dat jongeren vaker moeten werken naast hun studie om de kosten te dekken. Maar ook de arbeidsmarkt waar in toenemende mate flexibele contracten aan de orde zijn, en de moeilijk toegankelijke woningmarkt, zijn kaders waarbinnen jongeren zich moeten bewegen.


Naast ontwikkelingen in de beschreven regelgeving en systemen, zijn ook de ongeschreven normen en waarden in de samenleving bepalend voor hoe we ons gedragen en voelen. We zijn bewust en onbewust steeds aan het kijken of ons gedrag, of het gedrag van mensen om ons heen, voldoet aan de heersende maatschappelijke standaard voor wat we als normaal en succesvol beschouwen. Normen en waarden zorgen voor ‘kaders’ waar je je als individu aan conformeert en toetst. Zo is opleiding voor jongeren in onze huidige maatschappij een belangrijke maat voor succes. En is geluk volgens velen maakbaar: jongeren zijn oor hun keuzes verantwoordelijk voor hun eigen leven. En dit alles moet in perfecte vorm continu zichtbaar zijn op social media.

Wat doet dit met jongeren?

De context waarin jongeren opgroeien schept dus kaders waaraan zij zich (horen te) conformeren om succesvol te zijn in het leven. Dat is altijd zo geweest en zal ook altijd zo blijven. Hanteren we bovenstaande normen en waarden als criteria voor succes, dan zien we dat er een groep jongeren is die floreert. Zij combineren hun opleiding met een leuke bijbaan, hebben een rijk sociaal leven en delen dit graag online. Zij reizen de wereld rond en bepalen zelf hun eigen toekomst. Er zijn ook jongeren, die zich weinig van de normen waarden aantrekken en een eigen weg kiezen waarin zij zich prettig voelen. Maar er is ook een groep die in toenemende mate druk lijkt te ervaren om aan de gangbare criteria te voldoen. Voor deze laatste groep zien we dat de toegenomen prestatiedruk en een groot verantwoordelijkheidsgevoel samengaat met een toename van psychische klachten.

Van presteren naar een betekenisvol leven

Er lijkt een grens te zijn bereikt om opleidingsniveau, inkomen, presteren en consumeren (en aan de –online- wereld laten zien hoe goed je hierin bent) als criterium voor succes te hanteren. We zien dat geluk en betekenis geven aan het leven steeds belangrijker wordt. Het meten van bruto binnenlands product als maatstaf voor welvaart staat de laatste jaren steeds meer ter discussie. Een bredere kijk op welvaart betekent dat andere normen en waarden een belangrijkere rol krijgen, zoals het ontwikkelen van individuele identiteit en talentontwikkeling. Het gaat dan niet alleen om opleiding, maar ook om vorming. Het gaat dan niet meer om presteren en dingen doen om hoger op de prestatieladder te komen, maar om dingen doen die bijdragen aan welzijn en geluk. Het gaat dan niet meer om overal bij moeten zijn, maar juist het kiezen van die activiteiten die voor jou waarde en betekenis hebben. Maar hoe veranderen bestaande normen en waarden dan? En wanneer leggen deze veranderingen voldoende gewicht in de schaal? Dit gebeurt natuurlijk niet van de ene op de andere dag en het kan ook niet opgelegd worden. Het is een beweging die je als samenleving doormaakt. Het is hierbij belangrijk om te beseffen dat verschillen tussen (groepen) mensen er altijd al geweest zijn en er ook altijd zullen zijn. Maar het is afhankelijk van de normen en waarden in de samenleving wat deze verschillen zijn en hoe de groepen gevormd én gelabeld worden.


De beleidsuitdaging: overheid, borg onze waarden en normen!

Wij vinden dat de overheid het voortouw moet nemen in het oppikken van signalen van wat de samenleving belangrijk vindt. Op dit moment kan dat door aandacht te geven aan het belang van geluk, betekenisgeven en identiteitsvorming. In een wereld waarin marktwerking een belangrijkcoördinerend mechanisme is waarin winstmaximalisatie op de korte termijn centraal staat, is een sterke overheid nodig om deze waarden te borgen in de inrichting en organisatie van onze samenleving. Het brede welvaartsperspectief kan hierbij helpend zijn. Dit perspectief stelt immers andere dan alleen economische indicatoren centraal, zoals het welzijn van jongeren!